Hoop

Het zijn onzekere tijden door het coronavirus. Dat geldt niet alleen voor ons land en de landen om ons heen, maar voor de hele wereld. Het virus slaat ongrijpbaar om zich heen. Het is een nieuw virus en zorgt mede daardoor voor onzekerheid. Het heeft een onmiskenbare invloed. Niet alleen op het privéleven en het bedrijfsleven, maar ook op grotere schaal. Zo zal het coronavirus een onmiskenbare invloed hebben op bijvoorbeeld de wereldeconomie en de geopolitieke verhoudingen. Het zet alles op scherp.

In de tussentijd gaat het dagelijks leven door. De dieren moeten verzorgd worden, het land moet bewerkt worden, er moet gezaaid en geoogst worden en ga zo maar door. De voedselproductie gaat onverminderd door. Maar ook in de agrarische sector bestaat onzekerheid door het coronavirus. Een van die onzekerheden betreft de afzet. Dat geldt zowel voor het binnenland (denk bijvoorbeeld aan bloemen en gesloten horeca) als voor het buitenland (denk bijvoorbeeld aan vlees en zuivel). Veel landen hebben hun grenzen gesloten. Het is onduidelijk voor hoe lang en wat voor invloed dit heeft en/of zal hebben op de buitenlandse afzet. Feitelijk wordt daardoor ook de zelfvoorzienendheid van landen op de proef gesteld. Ons land zal daar voor een belangrijk deel van de voedselproductie met vlag en wimpel voor slagen. We hebben in ons land immers een fantastische land- en tuinbouw.

Toch zijn veel mensen in ons land nu aan het hamsteren geslagen. Zouden deze mensen zich dan niet bewust zijn van alle voedselproductie in ons land..? In deze tijden heb ik de hoop dat dat bewustzijn er meer komt in ons land. Het bewustzijn dat de Nederlandse boeren meer dan genoeg voedsel produceren om ons van – nota bene duurzaam geproduceerd – voedsel te voorzien. Ook heb ik in deze tijden de hoop dat burgers en politici dankbaarder worden voor de Nederlandse boeren en dat zich dat gaat vertalen in beleid.

Daarnaast hoop ik dat boeren een eerlijkere prijs gaan krijgen voor hun producten, ook –of juist– nu. Die ‘hoop’ lijkt ook de minister van LNV te hebben. Zij deed recent namelijk een dringende oproep aan afnemers om ervoor te zorgen dat boeren en tuinders een normale prijs krijgen voor hun producten. Ze heeft alle ketenpartijen opgeroepen om redelijk te zijn in de prijsonderhandelingen, “zodat de primaire producent – die vaak prijsnemer is – niet onevenredig hard wordt getroffen door de gevolgen van het coronavirus.” Hopen op een positief effect van deze oproep lijkt me niet erg reëel. Dus laten we hopen dat de minister zich hier (binnen haar mogelijkheden) een keer écht voor inzet.

Franca Damen, advocaat Damen Legal

Black box

Deze column verscheen in februari 2020 in de regiobladen van Agrio.

Het stikstofdossier lijkt soms één grote ‘black box’. Er zou teveel stikstof op Natura 2000-gebieden neerslaan en de schuld daarvoor lijkt vooral bij de landbouw te worden gelegd. Dat is om een paar redenen bijzonder te noemen. De landbouw is namelijk juist de sector waarin de meeste natuurvergunningen zijn verleend en het is juíst de landbouw die sinds 1990 voor ten minste 66% ammoniakemissiereductie heeft gezorgd. En toch zou de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden toenemen. Dat die stikstofdepositie helemaal niet wordt gemeten, lijken we maar te moeten vergeten. Want de rekenmodellen zouden het allemaal goed uitrekenen. Maar dat levert toch de nodige vraagtekens op. Want hoe kan het dat de ammoniakemissie in de landbouw zóveel afneemt, maar de stikstofdepositie toeneemt? Werken de maatregelen die de overheid aan de landbouw oplegt dan niet of niet zoals bedoeld? Of zijn het andere sectoren die de toename van stikstofdepositie verklaren? Dat lijkt een black box.

En laat ik vooropstellen dat modellen nodig zijn om emissies door te rekenen. Maar als op zo’n model veel kritiek bestaat, is het naar mijn mening goed om daarmee aan de slag te gaan. Dat betekent niet persé dat dit tot een aangepast model leidt, maar het kan wel zorgen voor meer vertrouwen. Want het vertrouwen in het huidige rekenmodel voor stikstofdepositie (AERIUS) is bij velen weg(gezakt). Het model is een black box. Of misschien moet ik zeggen dat het dat was. Want in januari 2020 heeft het RIVM weer meer informatie over het model openbaar gemaakt. Die informatie wordt nu door deskundigen bestudeerd. De eerste analyse is inmiddels gedeeld: de stikstofcijfers die steeds in het stikstofdebat worden gebruikt (en waarin 46% van de stikstof aan de landbouw wordt toegerekend) gaan over stikstof op landbouwgrond en bebouwd gebied. De cijfers zeggen dus niets over stikstof op Natura 2000-gebieden, terwijl het daar in de natuurwetgeving wel om gaat. Daarnaast houden grote industrieën hun stikstof op Natura 2000-gebieden rekenkundig laag. Want door hun stikstofuitstoot (met hoge schoorsteenpijpen) in hogere luchtlagen te brengen, wordt deze kennelijk niet meegeteld. Zo lijken veel grote industrieën buiten beeld te blijven. En dat geldt deels ook voor de luchtvaart. Want zoals het Adviescollege Stikstofproblematiek (Remkes) onlangs vaststelde, wordt ten onrechte niet gekeken naar de emissies van vliegverkeer boven 3.000 voet én blijkt de stikstofdepositie van de luchtvaart (onder de 3.000 voet) groter dan wordt gerapporteerd. Het is tijd dat de black box volledig wordt opgehelderd.

Franca Damen, advocaat Damen Legal

Faalbeleid

Deze column verscheen in november 2019 in de regiobladen van Agrio.

Een politiek die het eigen land recht in een economische crisis duwt. Hoe verzin je het? Toch lijkt het te gebeuren, in ons eigen land. Niet alleen het falen van het PAS zorgt daarvoor, maar ook de nieuwe norm voor PFAS. Of eigenlijk is het het falen van de politiek. Het falen van het PAS was namelijk al vóór de inwerkingtreding ervan te voorzien, en anders in ieder geval vanaf de tussenuitspraak van de Raad van State van 17 mei 2017 of de uitspraak van de Europese rechter van 7 november 2018. Al die tijd had de politiek de tijd om een nieuw plan voor te bereiden. Maar dat plan ligt er 5 maanden na de PAS-uitspraak nog steeds niet. In de tussentijd zit het land nog steeds (nagenoeg) op slot. Al denkt de minister van LNV daar kennelijk anders over. Tijdens het bouwprotest op 30 oktober jl. zei ze namelijk dat het land niet op slot gaat. Onder welke steen leef je dan? Heeft de politiek écht niet in te gaten hoezeer het land op slot zit? Ik kan het mij niet voorstellen. Maar ik kan het mij ook niet voorstellen dat de politiek ons eigen land moedwillig in een economische crisis duwt.

Ingrijpen is nodig. Het land moet vooruit. Ik zeg niet dat de oplossing eenvoudig is, integendeel. Maar luister naar de boeren en de andere sectoren. Daar zitten vaak genoeg innovatieve ideeën om (tijdelijk) tot een oplossing te komen. Kom niet overhaast met verstrekkende maatregelen, maar zorg voor draagvlak voor maatregelen. Daarvoor moet er duidelijkheid zijn over de echte oorzaken van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden en duidelijkheid over de effectiviteit van maatregelen, zoals ook adviescollege Remkes aanbeveelt. Daar is nu naar mijn mening teveel discussie over. Ga die discussie aan en zorg voor duidelijkheid. Daarmee kan draagvlak worden gecreëerd. En bovendien kan de overheid op die manier uitvoering geven aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur waaraan zij is gebonden, zoals zorgvuldigheid, motivering en evenredigheid.

Dat alles ontbreekt bij de aangekondigde en ingevoerde maatregelen voor de veehouderij. Latente ruimte wordt ingenomen en rechten worden afgeroomd, en dan heb ik het nog niet over de voorgenomen inname van dier- en fosfaatrechten. Naar de effecten hiervan op Natura 2000-gebieden is niet gekeken. En naar de effecten voor bedrijven evenmin. Bovendien is het het innemen van vergunde rechten een inbreuk op het eigendom van bedrijven. Zo’n inbreuk mag alleen als die gerechtvaardigd is. Maar dat is niet getoetst. Faalbeleid noem ik dat.

mw. mr. Franca Damen

Taboes

Deze column verscheen in september 2019 in de regiobladen van Agrio.

Taboes zullen er altijd zijn en blijven. Maar er zouden er van mij soms minder mogen zijn. Dan denk ik bijvoorbeeld aan naar een psycholoog gaan als je niet goed in je vel zit of ergens tegenaan loopt, of aan vrijwillig stoppen met je bedrijf. Dat lijken soms taboes te zijn, terwijl er niets mis mee is. Zo ben ik zelf ook naar een psycholoog gegaan en dat heeft mij veel inzichten gegeven. Dat heeft mij uiteindelijk een sterker persoon gemaakt. Het is toch alleen maar fijn als iemand je bij daarbij kan helpen? Want er zijn genoeg mensen die daar alleen niet in slagen. En wat is er mis met het vrijwillig stoppen van je bedrijf? Het is toch positief als je die keuze kunt maken omdat zich daarvoor bijvoorbeeld de gelegenheid voordoet. Iedereen heeft zijn of haar eigen beweegredenen, en laten we daar begrip voor hebben.

Misschien wordt wat ik nu opschrijf ook wel gezien als een taboe, maar ook dat vind ik onterecht. Ik vind namelijk dat je over bijna alles met elkaar moet kunnen praten, als je maar nadenkt over wat je zegt en niet zomaar iets roept. Iets roepen zonder dat te kunnen onderbouwen, wordt zelden in dank afgenomen. Dat maken de uitlatingen van Tjeerd de Groot wel duidelijk. Volgens hem zou de veestapel moeten halveren om het stikstofprobleem op te lossen. Maar over de argumenten daarvan had hij duidelijk niet nagedacht. Ondoordacht geroeptoeter dus.

Het klopt dat de veehouderij op veel Natura 2000 een invloed heeft en soms ook de grootste. Maar het is de overheid die hier zelf altijd aan heeft meegewerkt. Bovendien maakt het uit waar stikstof vandaan komt en welke Natura 2000 er op welke plek door wordt geraakt. En niet te vergeten: ook andere bronnen zorgen voor veel stikstof, waaronder buitenlandse bronnen die níet toetsen aan de Nederlandse natuurregels.

De minister van LNV heeft in het kader van het oplossen van het stikstofprobleem gezegd dat er geen taboes zijn. Een inkrimping van de veestapel is geen taboe, maar ook een beperking van de maximumsnelheid of een vermindering van het vliegverkeer niet. Ik ben het daarmee eens. Er zijn geen taboes. Als maatregelen maar goed en zorgvuldig worden beoordeeld en wordt gekeken naar de effecten hiervan voor (in dit geval) Natura 2000 én bedrijven. Omdat het de overheid is die zelf alles mogelijk heeft gemaakt, kunnen bedrijven naar mijn mening echter niet worden gedwongen om te stoppen of te krimpen. Dan zal de overheid daar genoeg geld voor uit moeten trekken. Dus laten we geen taboes hebben, maar open met elkaar praten zonder ondoordacht geroeptoeter.

mw. mr. Franca Damen

In rep en roer

Deze column verscheen in augustus 2019 in de regiobladen van Agrio.

Nederland lijkt sinds de uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 over het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in rep en roer. Zelfs twee maanden later komt de uitspraak nog regelmatig in het nieuws. De gevolgen van de uitspraak zijn groot, dat klopt. Maar ik vind de paniek lichtelijk overdreven. Als het de agrarische sector (vóór de inwerkingtreding van het PAS) lukte om zonder het PAS natuurtoestemmingen te krijgen, waarom zou dat andere partijen dan niet lukken? En dan denk ik vooral aan de grote partijen voor bijvoorbeeld luchtvaart, infrastructuur en industrie. Je kunt mij niet wijs maken dat dergelijke partijen zonder het PAS geen natuurtoestemming zouden kunnen krijgen, terwijl de agrarische sector daarin wel slaagt. Het kost alleen meer moeite en meer geld. Maar dat moet voor zo’n partijen toch geen probleem zijn?

Ik vind het dan ook terecht dat het PAS door geen enkele sector meer mag worden gebruikt. Dat vind ik niet alleen juridisch terecht, maar ook vanuit de praktijk. Dat het ene project mogelijk belangrijker is dan het andere project (al verschilt voor iedereen wat belangrijk is), moet voor het verkrijgen van een natuurtoestemming geen verschil uitmaken. Dat er voor projecten met een ‘dwingende reden van groot openbaar belang’ een uitzondering wordt gemaakt, begrijp ik. Sommige projecten moeten nou eenmaal doorgang kunnen vinden. Overigens moeten die projecten ook worden getoetst, maar daarvoor gelden dan andere voorwaarden.

In de basis vind ik het PAS een goed bedacht systeem. Het was bedoeld om goed te zijn voor natuur én economische ontwikkelingen. Juridisch deugt het alleen niet; de waarborg voor de natuur is er niet. Nu het PAS niet meer geldt, mag er weer extern gesaldeerd worden. De ‘stikstofrechten’ mogen van het ene bedrijf worden overgeheveld naar het andere bedrijf. Per saldo mag de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden niet toenemen. Vóór de inwerkingtreding van het PAS was dit al de praktijk. Onder het PAS was extern salderen verboden. Maar nu het PAS niet meer geldt, is extern salderen weer toegestaan. De overheid werkt er echter nog niet aan mee; de overheid wil hiervoor eerst een beleidskader bedenken. Ik ben benieuwd welk konijn er wellicht uit de hoge hoed wordt getoverd… Zodra het beleidskader bekend is, zal er waarschijnlijk weer veel extern gesaldeerd worden. Dat is namelijk voor veel situaties (ook buiten de agrarische sector) dé mogelijkheid om een natuurtoestemming te krijgen. Misschien komen er dan ook hogere prijzen voor stikstofrechten uit de hoge hoed…

mw. mr. Franca Damen

1 2 3 11